01

14 września obchodzimy święto Podwyższenia Krzyża Świętego. Związane jest ono z wydarzeniem odnalezienia przez cesarzową Św. Helenę relikwii Krzyża, na którym zmarł Jezus.

Zgodnie z tradycją cesarz Konstantyn I Wielki na Soborze w Nicei w 325 poznał Makarego, biskupa Jerozolimy, który opowiedział mu, że w tym mieście znajdują się pamiątki po śmierci Chrystusa, ale przysypane są ziemią i gruzami po zburzeniu Jerozolimy w 70 i 132 r. Cesarz wysłał na poszukiwania relikwii swą matkę. Święta Helena, matka cesarza Konstantyna, udała się do Jerozolimy w 326–28. Odnalazła trzy drewniane krzyże użyte podczas krzyżowania Jezusa i dwóch złoczyńców razem z nim. Były ukryte w cysternie znajdującej się niedaleko Golgoty.

02

Piero della Francesca – Odnalezienie trzech krzyży - freski w bazylice S. Francesco w Arezzo

Zdaniem św. Ambrożego z Mediolanu i św. Jana Chryzostoma, zidentyfikowanie Krzyża było możliwe jedynie dzięki titulusowi wymieniającemu imię skazańca. Tym szczegółem był tzw. "titulus damnationis", czyli dowód winy, a więc tabliczka z napisem z trzech językach: "Jezus Nazareńczyk Król Żydowski" (przedstawiana często ze skrótem INRI).

03

W 2000 roku napisy na "titulusie" zostały przebadane przez trzy ekipy paleografów antycznych, specjalistów od pisma hebrajskiego, łacińskiego i greckiego. Wykluczyli oni możliwość fałszerstwa, stwierdzając jednoznacznie, że takie właśnie trzy rodzaje pisma, jakie użyte zostały na drewnie, współistniały ze sobą w obiegu jedynie w I wieku naszej ery na terenie Ziemi Świętej.

Ponieważ poza Jezusem historia nie zna innego człowieka o tym samym imieniu, skazanego za ten sam czyn (uzurpację godności królewskiej, co podkreślał napis "Król Żydowski"), badacze doszli do wniosku, że "titulus damnationis" jest autentyczny, a tym samym autentyczny musiał być również Krzyż, do którego przybita była owa tabliczka.

Cesarzowa podzieliła tą tabliczkę na dwie połowy, z których jedna pozostała w Jerozolimie i zaginęła podczas zdobycia tego miasta przez Persów w 614 roku, natomiast druga została przewieziona do Rzymu i umieszczona w pałacu imperatorowej Heleny, który później przekształcony został w Bazylikę Santa Croce di Gerusalemme. Od tamtej pory połowa tabliczki nieprzerwanie przebywała w tym właśnie miejscu.

Św. Helena podzieliła Krzyż Chrystusa na trzy części, aby ofiarować je głównym ówczesnym ośrodkom chrześcijaństwa: Jerozolimie, Rzymowi i Konstantynopolowi. Z czasem Krzyż podzielono na wiele drobnych części, aby każda znaczniejsza świątynia w Europie mogła mieć małą cząstkę tej relikwii.

Na wiadomość o tym cesarz miał wysłać do Jerozolimy najznakomitszych swoich architektów Zenobiusza i Eustaza, którzy na górze Kalwarii wystawili ku czci św. Krzyża (Ad Crucem) monumentalną Bazylikę: 150 m długości i 60 m szerokości. Obok niej wystawili Bazylikę Zmartwychwstania Pańskiego (Anastasis). Obie świątynie były połączone ze sobą podwórzem. Dnia 13 września 335 roku odbyło się uroczyste poświęcenie i przekazanie miejscowemu biskupowi obu Bazylik. Na tę pamiątkę obchodzono co roku 13 września uroczystość "Podwyższenia Krzyża świętego". Później przeniesiono to święto na 14 września najpierw dla tych kościołów, które posiadały tę czcigodną relikwię, potem zaś dla całego Kościoła Powszechnego.

04

Jerozolima – Bazylika zawierająca w sobie Kalwarię, Grób Jezusa oraz cysternę,
w której odnaleziono drzewo Krzyża Świętego.

05

Jerozolima - Bazylika Grobu Pańskiego - miejsce, gdzie stał Krzyż Chrystusa

06

Papież Benedykt XVI w Bazylice Grobu Pańskiego w Jerozolimie – Golgota

Na niższym poziomie znajduje się kaplica św. Heleny – miejsce znalezienia Krzyża św.

07

08

09

Bazylika Świętego Krzyża w Jerozolimie (wł. Basilica di Santa Croce in Gerusalemme) – kościół tytularny w Rzymie, na wzgórzu laterańskim. Bazylika powstała w miejscu kompleksu pałacowo-parkowego należącego do Septymiusza Sewera, na który składały się pałac, amfiteatr, cyrk itp. Później obiekty te przeszły na własność Heleny, matki cesarza Konstantyna. Kościół powstał w latach 337–344. W celu jego stworzenia przebudowano część pałacu cesarskiego (jest to tzw. kościół pałacowy). Został ufundowany przez św. Helenę, matkę cesarza Konstantyna I.
Wielokrotnie przebudowywana, dzisiejszy wygląd uzyskała w XVIII wieku, kiedy Domenico Gregorini i Pietro Passalacqua przekształcili nawę centralną i przebudowali eliptyczne atrium przed wejściem do kościoła.

10

W bazylice przechowywane są relikwie przywiezione z Jerozolimy przez św. Helenę, matkę cesarza Konstantyna I. Najcenniejszymi relikwiami są:

  • kawałki Krzyża Chrystusa (stad nazwa kościoła)
  • Titulus Crucis, czyli fragment tabliczki ze zdaniem napisanym przez Piłata po łacinie, grecku i hebrajsku: Jezus z Nazaretu, król żydowski.
  • dwa kolce z korony cierniowej
  • gwóźdź z Krzyża Chrystusa

11

12

13

Rzym – Bazylika Świętego Krzyża w Jerozolimie – witraż przedstawiający św. Helenę i cesarza Konstantyna

14

Rzym – Bazylika Świętego Krzyża w Jerozolimie. We wnęce absydy freski przypisywane Antoniazzowi Romano – z Chrystusem udzielającym błogosławieństwa i historią świętego Krzyża odzyskanego dzięki św. Helenie.